Oranżeria - co to jest i czym różni się od ogrodu zimowego

Oranżeria to wysoki, ogrzewany budynek o dużych oknach albo całkowicie przeszklony, w którym dawniej zimowano drzewka pomarańczowe i inne rośliny egzotyczne. Nazwa pochodzi od francuskiego orangerie, a to od orange, czyli pomarańcza. Dziś słowo oranżeria w Polsce oznacza w praktyce to samo co ogród zimowy, a Prawo budowlane używa obu nazw zamiennie.

1. Oranżeria - definicja

Wielki słownik języka polskiego PAN opisuje oranżerię jako wysoki, ogrzewany budynek o dużych oknach lub całkowicie przeszklony, wznoszony niegdyś w parkach i ogrodach, służący jako miejsce hodowli roślin egzotycznych i jako ogród zimowy. Słownik języka polskiego PWN ujmuje to krócej: budynek ogrodowy z dużymi oknami, w którym hoduje się rośliny tropikalne.

W polszczyźnie słowo pojawia się w źródłach od 1809 roku. Z definicji wynikają trzy cechy oranżerii:

• dużo światła - wielkie okna albo przeszklenie całego budynku,
• ciepło - budynek jest ogrzewany albo tak zbudowany, żeby zimą nie przemarzał,
• rośliny - pierwotnym celem było przezimowanie drzewek, które nie znoszą mrozu.

2. Skąd wzięły się oranżerie

Pierwsze oranżerie powstawały w renesansowych ogrodach Włoch, gdy rzemiosło szklarskie pozwoliło produkować wystarczająco duże tafle przejrzystego szkła. W XVII wieku do europejskich portów zaczęły trafiać w dużych ilościach drzewka pomarańczy, granatów i bananowców. Żeby przetrwały zimę, arystokracja budowała dla nich osobne, jasne budynki.

Newsletter SzklanySalon

Dwa razy w miesiącu, w weekend. Jeden konkret.

Zadaszenia tarasu, ogrody zimowe i duże przeszklenia: to, o co ludzie pytają nas na pomiarach, zanim podejmą decyzję. Statyka, formalności, ogrzewanie, upał latem, szkło czy poliwęglan.

Twój adres e-mail

Zapisz się

Chcę dostawać newsletter SzklanySalon.pl i wiem, że mogę wypisać się jednym kliknięciem w każdej wiadomości. Administratorem danych jest CK Stolarka, zasady opisuje polityka prywatności.

Wersal - oranżeria bez ogrzewania

Najsłynniejszą oranżerię świata wzniósł w latach 1684-1686 Jules Hardouin-Mansart w Wersalu. Jej centralna galeria ma ponad 150 metrów długości i sklepienie na wysokości 13 metrów. Mury o grubości od 4 do 5 metrów, podwójne okna i ekspozycja na południe sprawiają, że zimą temperatura w środku nie spada poniżej 5°C, i to bez sztucznego ogrzewania. Zimuje tam ponad tysiąc donic z pomarańczami, cytrynami, oleandrami, palmami i granatowcami. Niektóre rośliny mają ponad 200 lat.

Kew - lekcja o świetle

W londyńskich ogrodach Kew oranżerię zaprojektował w 1761 roku William Chambers, z ogrzewaniem pod podłogą. Okazało się jednak, że do środka wpada za mało światła i cytrusy nie rosły tam dobrze. Z tej historii płynie wniosek aktualny do dziś: przy budynku dla roślin samo ciepło nie wystarcza, liczy się ilość szkła.

3. Oranżerie w Polsce i na Pomorzu

W Polsce oranżerie budowano przy pałacach i klasztorach. Kilka z nich można zobaczyć do dziś.

• Wilanów - obecna oranżeria powstała w 1749 roku i została gruntownie przebudowana w 1811 roku. Zimowano w niej cytrusy, a latem donice wystawiano do ogrodu. Złote owoce nazywano jabłkami Hesperyd, stąd muzeum mówi o oranżerii jako o ogrodzie Hesperyd.
• Stara Oranżeria w Łazienkach Królewskich - zbudowana w latach 1785-1788 według projektu Domenica Merliniego, nadwornego architekta króla Stanisława Augusta, do przechowywania egzotycznych drzew zimą. W środku mieści się Teatr Królewski na 200 widzów, jeden z niewielu zachowanych XVIII-wiecznych teatrów dworskich w Europie.
• Nowa Oranżeria w Łazienkach - wzniesiona w 1860 roku, z żeliwną konstrukcją i przeszkleniem od południa.
• Park Oliwski w Gdańsku - w XVIII wieku, za czasów opata Jacka Rybińskiego, mnisi zimowali tu rośliny egzotyczne w oranżerii. Na przełomie XIX i XX wieku przebudowano ją w cieplarnię i niewielką palmiarnię. Po modernizacji oliwska palmiarnia otworzyła się ponownie 19 marca 2022 roku i rośnie w niej ponad 1000 roślin.

Jeśli mieszkasz w Trójmieście, Park Oliwski to najbliższe miejsce, w którym zobaczysz, jak wygląda przestrzeń stworzona dla roślin z cieplejszego klimatu.

4. Oranżeria, ogród zimowy, palmiarnia i szklarnia - czym się różnią

Te nazwy często się mieszają, a w codziennym języku bywają używane zamiennie. Warto jednak znać różnice:

Brytyjska reguła 75 procent

W Wielkiej Brytanii rozróżnia się orangery i conservatory. Przyjmuje się, że conservatory ma przeszklone ponad 75 procent dachu, a orangery mniej, bo ma więcej elementów pełnych. W Polsce takiego podziału nie ma: ustawa pisze wprost o oranżeriach (ogrodach zimowych), traktując oba słowa jako jedno.

5. Oranżeria przy domu, czyli współczesny ogród zimowy

Dzisiejsza oranżeria przy domu jednorodzinnym to zwykle ogród zimowy na lekkiej konstrukcji z aluminium albo z drewna i aluminium, przeszklony od dachu po posadzkę. Zamiast grubych murów, jak w Wersalu, ciepło zatrzymują pakiety szybowe i profile z izolacją termiczną.

Przed projektem trzeba zdecydować, czy oranżeria ma być:

• ciepła - ogrzewana, używana jak jadalnia albo salon przez cały rok,
• zimna - nieogrzewana, służąca jako osłonięty taras i miejsce do przezimowania roślin w chłodzie.

Na przykład Solarlux do ogrzewanych ogrodów stosuje wysoko izolowane profile, a każdy ogród zimowy projektuje i produkuje indywidualnie w Niemczech. Systemy, dachy i materiały opisujemy na stronie ogrody zimowe Solarlux, a porównanie materiałów w tekście ogród zimowy aluminiowy czy drewniany.

6. Zimowanie roślin w oranżerii

Jeśli oranżeria ma służyć tak jak dawniej, czyli do przezimowania roślin w donicach, liczą się dwie rzeczy: światło i odpowiednio niska temperatura.

• Cytrusy - najlepiej zimują w jasnym miejscu w temperaturze od 5 do 10°C. Brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze (RHS) podaje, że niektóre cytryny znoszą nawet 5°C, kumkwaty około 7°C, limonki i grejpfruty potrzebują powyżej 10°C, a kalamondyny co najmniej 13°C.
• Oleander - jasno, od 5 do 10°C. Zbyt ciepłe zimowanie osłabia kwitnienie.
• Chłodny ogród zimowy - według RHS temperatura minimalna od 5 do 7°C wystarcza, żeby przezimować wiele roślin wrażliwych na mróz.

Cytrusy można też zimować ciepło, w temperaturze około 18-20°C, ale wtedy potrzebują bardzo jasnego miejsca. W ciepłym, ogrzewanym ogrodzie zimowym to łatwiejsze niż w pokoju, bo światło wpada także przez dach. Więcej o doborze roślin piszemy w poradniku jakie rośliny do ogrodu zimowego.

7. Jak zaplanować oranżerię przy domu

Historyczne oranżerie uczą trzech rzeczy, które pozostają aktualne także przy nowoczesnym ogrodzie zimowym:

• Strona świata - Wersal zawdzięcza zimowe 5°C między innymi ekspozycji na południe. Przy domu południe daje najwięcej darmowego ciepła zimą, ale latem wymaga zacienienia. Jak temu zaradzić, piszemy w tekście ogród zimowy latem - jak nie przegrzać.
• Szkło w dachu - oranżeria w Kew miała ogrzewanie, ale za mało światła. Jeśli w oranżerii mają żyć rośliny, przeszklony dach jest ważniejszy niż kolejne okna w ścianach.
• Ciepło od dołu - już w XVIII wieku ogrzewano oranżerie od podłogi. Dziś katalog Solarlux wymienia ogrzewanie podłogowe wśród najskuteczniejszych sposobów ogrzania ogrodu zimowego.

Do tego dochodzi wentylacja, bo szklane pomieszczenie szybko się nagrzewa. Klapy wentylacyjne przy posadzce i wywiew górą, sterowane automatycznie, utrzymują temperaturę bez ciągłego otwierania drzwi.

8. Oranżeria a przepisy

Prawo budowlane wymienia oranżerie wprost. Zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 15 budowa przydomowych oranżerii (ogrodów zimowych) o powierzchni zabudowy do 35 m² nie wymaga pozwolenia na budowę, ale wymaga zgłoszenia. Na działce mogą stanąć najwyżej dwa takie obiekty na każde 500 m² jej powierzchni.

Większa oranżeria albo taka, która ingeruje w konstrukcję domu, wymaga szerszej dokumentacji. Znaczenie mają też miejscowy plan zagospodarowania i odległość od granicy działki: 4 m dla ściany z oknami lub drzwiami i 3 m dla ściany bez nich. Szczegóły opisaliśmy w tekście ogród zimowy - pozwolenie czy zgłoszenie.

9. Oranżeria czy zadaszenie tarasu - co wybrać przy domu

Oranżeria, czyli ogród zimowy, to budynek, a więc największa inwestycja z możliwych zabudów tarasu. Ma sens, gdy:

• chcesz zyskać pokój używany także w styczniu,
• masz rośliny, które trzeba zimować w jasnym i chłodnym albo ciepłym miejscu,
• zależy Ci na widoku na ogród niezależnie od pogody.

Jeśli taras ma być używany głównie od wiosny do jesieni, często wystarczy zadaszenie z przeszkleniami bocznymi. Obie drogi porównujemy w tekście ogród zimowy czy zadaszenie tarasu. Konstrukcje możesz zobaczyć w naszym showroomie w Rekowie Górnym, przy ul. Nowej 6.